تأملی بر روان‌شناسی بی‌کفایتی نظامی در بوته نقد (بخش سوم)

نورمن دیکسون در کتاب «روان‌شناسی بی‌کفایتی نظامی» نشان می‌دهد که بسیاری از فاجعه‌های جنگی، نه از حماقت سربازان، که از بی‌کفایتی فرماندهانی نشات می‌گیرد که خودشان هم اغلب باهوش و تحصیل‌کرده‌اند. او با روایت شکست‌های تاریخی از کریمه تا آرنهم، الگویی ثابت را آشکار می‌کند: فرماندهان، اطلاعات ناخوشایند را نادیده می‌گیرند، در تصمیم‌گیری تعلل می‌کنند، و پس از فاجعه، سربازان را قربانی می‌کنند تا خود را تبرئه کنند. به‌گفته دیکسون، ریشه این بی‌کفایتی در شخصیت مستبدی نهفته که از تربیت سخت‌گیرانه و نظام آموزشی نخبگان تغذیه می‌شود؛ سیستمی که اطاعت را بر تفکر، و سنت را بر نوآوری ترجیح می‌دهد. پرسش تلخ کتاب اما بی‌پاسخ می‌ماند: اگر بی‌کفایتی تا این حد فراگیر است، چرا ارتش‌ها هنوز جنگ‌ها را می‌برند؟ شاید چون پیروزی نهایی نه از هوش فرماندهان، که از تاب‌آوری سربازان و اشتباهات بزرگ‌تر دشمن حاصل می‌شود. دیکسون در نهایت به این نتیجه می‌رسد که بی‌کفایتی نظامی یک نقص فردی نیست؛ یک نقص ساختاری است، و تا وقتی این ساختار را نپذیریم، تاریخ بارها تکرار خواهد شد.

الگوی ثابت در میان نبردها

اگر به این روایت‌ها، با فاصله نگاه کنیم، یک الگوی ثابت وجود دارد؛ الگویی که دیکسون آن را «بی‌کفایتی نظامی» می‌نامد و من، در اینجا، آن را به‌عنوان «تکرار خطاهای یکسان» نام می‌برم: در هر نبرد، فرماندهان، دشمن را دست‌کم گرفته‌اند؛ اطلاعات ناخوشایند را نادیده گرفته‌اند؛ به حمله مستقیم از روبه‌رو اصرار داشته‌اند؛ در لحظات حساس، تعلل کرده‌اند؛ و پس از فاجعه، خود را تبرئه کرده‌اند و سربازان را قربانی کرده‌اند. این الگو، در کریمه و بوئر و سم و پاسشندیل و کوت و سنگاپور و آرنهم، یکسان است؛ گویی که زمان، هیچ تأثیری بر ذهن فرماندهان نظامی نداشته است. و شاید، این همان نکته‌ای است که دیکسون می‌خواهد به ما بگوید: بی‌کفایتی نظامی، یک مشکل تاریخی نیست؛ یک مشکل ساختاری است. تا وقتی که ساختار ارتش، اطاعت را بر تفکر، سنت را بر نوآوری، و ظاهر جنتلمنی را بر قضاوت نقادانه ترجیح می‌دهد، این الگو، بارها و بارها، تکرار خواهد شد.

ریشه‌ها در اتاق کودک

اما جایی که دیکسون از تحلیل‌های تاریخی فاصله می‌گیرد و وارد قلمروی روان‌شناسی عمیق می‌شود، بخش دوم کتاب است. او در فصل‌های ۲۲ تا ۲۴، کوشش می‌کند تا نشان دهد که الگوی ثابت بی‌کفایتی، در نهایت، ریشه در «شخصیت مستبد» دارد؛ شخصیتی که محصول دوران کودکی سخت‌گیرانه، تربیت سرکوبگر، و اضطراب مزمن عزت‌نفس است. دیکسون در اینجا از پژوهش‌های کلاسیک تئودور آدورنو و همکارانش در دانشگاه برکلی استفاده می‌کند، اما با نگاهی منتقدانه‌تر. او می‌پذیرد که شخصیت مستبد، مشخصات ویژه‌ای دارد: پایبندی خشک به هنجارهای سنتی، اطاعت بی‌چون‌وچرا از مراجع قدرت، پرخاشگری همراه با خودشیفتگی، و از همه مهمتر، «ذهنی بسته» که در برابر اطلاعات تازه مقاومت می‌کند.

اما پرسشی که دیکسون را آزار می‌دهد این است که چرا افراد با چنین شخصیتی، به‌طور نامتناسب، در ارتش‌ها یافت می‌شوند؟ پاسخ او، هرچند ساده است، اما از قلمروی روان‌شناسی فردی فراتر می‌رود و به جامعه‌شناسی سازمانی می‌رسد: ارتش، به‌عنوان نهادی که پرخاشگری را کنترل و هدایت می‌کند، به‌طور طبیعی، افرادی را جذب می‌کند که خود نیز با پرخاشگری درونی خود در کشمکش‌اند. کسی که از خشم خود می‌هراسد، به جستجوی سازمانی می‌رود که به خشم او مشروعیت ببخشد و آن را به مسیر امنی هدایت کند. این، همان توافقی است که میان روان فرد و ساختار سازمان شکل می‌گیرد: سازمان به فرد مضطرب، امنیت روانی می‌دهد؛ و فرد مضطرب، به سازمان، اطاعت بی‌قیدوشرط می‌بخشد. این توافق، اما، قیمتی گزاف دارد: سازمان، در طول زمان، به جای آنکه شجاعت فکری را پرورش دهد، اطاعت محض را تقویت می‌کند؛ به جای آنکه خلاقیت را تشویق کند، سنت‌های خشک را مقدس می‌شمارد؛ و به جای آنکه خودآگاهی را گسترش دهد، مکانیسم‌های انکار و فرافکنی را نهادینه می‌سازد.

دیکسون در اینجا، یکی از ظریف‌ترین استدلال‌های خود را پیش می‌کشد: بی‌کفایتی نظامی، در نهایت، نتیجه «پیروزی مکانیسم‌های دفاعی بر عقلانیت» است. فرماندهی که از شکست می‌هراسد، اطلاعات مربوط به شکست را تحریف می‌کند؛ فرماندهی که از قضاوت دیگران می‌ترسد، به گروهی از مشاوران چاپلوس پناه می‌برد؛ فرماندهی که از بی‌کفایتی خود آگاه است، آن را به زیردستان خود فرافکنی می‌کند. به‌عبارت دیگر، آنچه در ظاهر، یک اشتباه محاسباتی یا یک خطای استراتژیک به نظر می‌رسد، در واقع، یک «واکنش روان‌رنجورانه» است که برای کاهش اضطراب فرمانده طراحی شده است.

قیمت پنهان «جنتلمن انگلیسی»

یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های کتاب، فصل ۲۴ است که به نقش آموزش نخبگان در پرورش فرماندهان نالایق می‌پردازد. دیکسون با صراحت از «مدارس خصوصی انگلیسی» و فرهنگ «مسیحیت عضلانی» انتقاد می‌کند؛ فرهنگی که از اواخر دوران ویکتوریا، پسران طبقه اشراف را در قالبی یکسان می‌ریخت: بیگانه با علوم، آشنا با ورزش‌های گروهی، وفادار به سنت، و مؤمن به «بازی جوانمردانه». او استدلال می‌کند که این نظام آموزشی، ظاهراً برای پرورش «رهبران طبیعی» طراحی شده بود، اما در عمل، افرادی را تحویل ارتش می‌داد که در بهترین حالت، «مدیرانی مطیع» بودند و در بدترین حالت، «فرهیختگانی وسواسی» که هرگونه نوآوری را تهدیدی بر منزلت خود می‌دانستند. یکی از گویاترین مثال‌های دیکسون، روایت یک مدرسه شبانه‌روزی انگلیسی در دهه ۱۹۳۰ است: مدیر مدرسه، هر روز صبح، پس از صبحانه، پسران را به‌ترتیب به دستشویی می‌فرستاد و پس از بازگشت، گزارش دقیق «عملکرد گوارشی» هر دانش‌آموز را در دفتری ثبت می‌کرد. کسانی که «عملکرد قابل‌قبولی» نداشتند، با روغن کرچک تنبیه می‌شدند. این، به‌گفته دیکسون، همان روشی است که شخصیت مستبد را از کودکی شکل می‌دهد: کنترل وسواسی بدن، شرم ناشی از ناتوانی، و اطاعت بی‌چون‌وچرا از مرجع قدرت.

این روایت، هرچند تلخ است، اما دیکسون را از نقد ساختارهای اجتماعی باز نمی‌دارد. او نشان می‌دهد که چگونه مدارس خصوصی، با تأکید بر ورزش گروهی به‌جای مطالعه فردی، با ستایش از «روحیه تیمی» به‌جای «تفکر انتقادی»، و با تقدیس «اطاعت» به‌جای «پرسشگری»، نسلی از افسران را پرورش دادند که برای جنگ‌های پیچیده قرن بیستم، کاملاً ناآماده بودند. این افسران، در میدان نبرد، همان رفتاری را تکرار می‌کردند که در مدرسه آموخته بودند: به‌جای تحلیل موقعیت، به دنبال دستور بودند؛ به‌جای انطباق با شرایط، بر اجرای دقیق برنامه‌های ازپیش‌تعیین‌شده اصرار داشتند؛ و به‌جای پذیرش خطا، به سرعت، مقصر بیرونی را پیدا می‌کردند.

آن‌که در سایه‌ها پنهان است

اما شاید مهم‌تر از هر نقد روش‌شناختی، پرسشی باشد که دیکسون خود در مقدمه کتاب به آن اشاره می‌کند، اما هرگز به‌طور کامل به آن پاسخ نمی‌دهد: اگر بی‌کفایتی نظامی تا این اندازه فراگیر و تکرارشونده است، چرا ارتش‌ها، در نهایت، اغلب جنگ‌ها را می‌برند؟ چرا بریتانیا، با وجود راگلان و بولر و پرسیوال و هایگ، در دو جنگ جهانی پیروز شد؟ آیا بی‌کفایتی، یک «هزینه جانبی» اجتناب‌ناپذیر از پیروزی است؟ یا اینکه این خود بی‌کفایتی است که، به‌طرز عجیبی، کارکردی مثبت دارد؟ دیکسون در پاسخ این پرسش، تردید دارد و از چند عامل سخن می‌گوید: شجاعت بی‌نظیر سربازان عادی، بی‌کفایتی بیشتر دشمن، و از همه مهم‌تر، «تاب‌آوری یک سیستم غیرمتمرکز» که حتی با فرماندهان نالایق، به‌کار خود ادامه می‌دهد. اما او اعتراف می‌کند که این پاسخ‌ها، قانع‌کننده نیستند. شاید، حدس می‌زند، پیروزی نهایی، بیش از آنکه حاصل هوش فرماندهان باشد، حاصل «خستگی دشمن» یا «اشتباهات بزرگ‌تر او» است. و این، شاید تلخ‌ترین نتیجه‌گیری‌های کتاب باشد: جنگ، نه با پیروزی هوشمندانه، که با بازماندن طرفی که اشتباهات کمتری مرتکب شده، به‌پایان می‌رسد.

درآمدی بر نقد نظریه

خواندن کتاب دیکسون، تجربه‌ای است که در آن، احساس ناخوشایند دیدن خود در آینه را نیز به همراه دارد. او از ما می‌خواهد که بپذیریم بی‌کفایتی نظامی، پدیده‌ای تصادفی یا نادر نیست؛ بلکه نتیجه طبیعی تلاش انسان برای «حرفه‌ای کردن خشونت» است. هرچه سازمان‌های نظامی بزرگ‌تر و پیچیده‌تر می‌شوند، سازوکارهای دفاعی آنان نیز پیچیده‌تر می‌شود؛ سازوکارهایی که در نهایت، به خود آن سازمان آسیب می‌زنند. اما دیکسون، با وجود تمام تیرگی تحلیلش، هرگز به بدبینی مطلق نمی‌رسد. او در بخش پایانی کتاب، از فرماندهان بزرگ تاریخ سخن می‌گوید: نلسون، ولینگتون، رومل، اسلیم. او نشان می‌دهد که این فرماندهان، نه تنها از هوش بالایی برخوردار بودند، بلکه از «شخصیت مستبد» نیز بی‌بهره بودند. آنان می‌توانستند در برابر فشار گروهی مقاومت کنند، اطلاعات ناخوشایند را بپذیرند، و از اشتباهات خود بیاموزند. اما دیکسون از خود نمی‌پرسد که چرا این فرماندهان، استثنا هستند و قاعده نه. شاید پاسخ در جای دیگری باشد: در ساختار جامعه‌ای که ارتش را می‌پرستد، اما از نقد آن هراس دارد. در مدرسه‌ای که اطاعت را به‌جای تفکر می‌آموزد. در فرهنگی که «جنتلمن خوش‌برخورد» را به «اندیشمند نقاد» ترجیح می‌دهد.

پایان

کتاب دیکسون، با گذشت نزدیک به نیم‌قرن، همچنان تازه است، اما نه به‌خاطر پاسخ‌هایی که داده، که به‌خاطر پرسش‌هایی که بی‌پاسخ گذاشته است. و شاید همین بی‌پاسخی، بهترین بهانه باشد برای آنکه بار دیگر، با نگاهی تازه، به سراغ این پرسش دیرینه برویم: چرا ارتش‌ها، با وجود تمام تجربه‌های تلخ تاریخ، هنوز هم، در نبردهای بزرگ خود، سربازان شجاع را به دست فرماندهان نالایق می‌سپارند؟ پاسخ، شاید، در این باشد که ما، به‌عنوان جامعه، همچنان از مواجهه با این حقیقت ناخوشایند هراس داریم: که بی‌کفایتی نظامی، نه یک نقص فردی، که یک نقص ساختاری است؛ و تا وقتی که ساختار را نپذیریم، تاریخ، بارها و بارها، خود را تکرار خواهد کرد.

About the author

شایان طالع ماسوله

پژوهشگر فلسفه، اندیشه سیاسی و علوم انسانی. حوزه مطالعاتی او شامل فلسفه معاصر، نظریه توسعه، فلسفه سیاسی، پدیدارشناسی، مسئله دولت، بحران نظم جهانی و نسبت اندیشه با تحولات تاریخی و اجتماعی است.