تأملی بر روان‌شناسی بی‌کفایتی نظامی در بوته نقد (بخش دوم)

نورمن دیکسون در کتاب «روان‌شناسی بی‌کفایتی نظامی» نشان می‌دهد که بسیاری از فاجعه‌های جنگی، نه از حماقت سربازان، که از بی‌کفایتی فرماندهانی نشات می‌گیرد که خودشان هم اغلب باهوش و تحصیل‌کرده‌اند. او با روایت شکست‌های تاریخی از کریمه تا آرنهم، الگویی ثابت را آشکار می‌کند: فرماندهان، اطلاعات ناخوشایند را نادیده می‌گیرند، در تصمیم‌گیری تعلل می‌کنند، و پس از فاجعه، سربازان را قربانی می‌کنند تا خود را تبرئه کنند. به‌گفته دیکسون، ریشه این بی‌کفایتی در شخصیت مستبدی نهفته که از تربیت سخت‌گیرانه و نظام آموزشی نخبگان تغذیه می‌شود؛ سیستمی که اطاعت را بر تفکر، و سنت را بر نوآوری ترجیح می‌دهد. پرسش تلخ کتاب اما بی‌پاسخ می‌ماند: اگر بی‌کفایتی تا این حد فراگیر است، چرا ارتش‌ها هنوز جنگ‌ها را می‌برند؟ شاید چون پیروزی نهایی نه از هوش فرماندهان، که از تاب‌آوری سربازان و اشتباهات بزرگ‌تر دشمن حاصل می‌شود. دیکسون در نهایت به این نتیجه می‌رسد که بی‌کفایتی نظامی یک نقص فردی نیست؛ یک نقص ساختاری است، و تا وقتی این ساختار را نپذیریم، تاریخ بارها تکرار خواهد شد.

روایت دوم: جنگ بوئر، ۱۸۹۹-۱۹۰۰

سه دهه پس از جنگ کریمه، ارتش بریتانیا، با همان روش‌های کهنه، وارد نبردی تازه در آفریقای جنوبی شد. این بار، دشمن، روس‌های منظم نبودند، بلکه بوئرها بودند؛ کشاورزانی که برای دفاع از سرزمینشان، به‌جای صف‌های منظم، از تاکتیک‌های چریکی و تیراندازی دقیق استفاده می‌کردند. ژنرال متیو، که تجربه جنگ در هند و افریقا را داشت، در نبرد مدر ریور، بدون هیچ‌گونه بازشناسی، به سربازانش دستور حمله مستقیم داد. بوئرها، در پشت کرانه‌های رودخانه پنهان شده بودند و تا زمانی که بریتانیایی‌ها به فاصله تیررس نرسیدند، شلیک نکردند. ناگهان، آتشی سنگین از هیچ‌جا گشوده شد و صدها سرباز بریتانیایی، در زمینی باز و بدون سرپناه، به دام افتادند. سربازان مجروح، در گرمای ۴۰ درجه، ساعتها زیر آفتاب سوزان، بدون آب و درمان، جان می‌دادند. متیو، که از بالای تپه‌ای ناظر بود، با وجود داشتن توپخانه، از تیراندازی به مواضع نامرئی دشمن خودداری کرد و شب، سربازان بازمانده را به عقب فرستاد و آن را «پیروزی» نامید. چند روز بعد، در مگرسفونتین، متیو با همان غرور، دستور حمله به تپه‌ای را صادر کرد که بوئرها، شب پیش از نبرد، پنهانی از آن عقب‌نشسته بودند و در سنگرهای جدیدی در جلوی تپه مستقر شده بودند. تیپ هایلند، که شب را در راهپیمایی سنگین گذرانده بود، هنگام طلوع آفتاب، از فاصله نزدیک، هدف آتش مرگبار بوئرها قرار گرفت. فرمانده تیپ، ژنرال واشوپ، در همان دقایق اول کشته شد. سربازان هایلند، که تا آن روز هرگز عقب‌نشینی نکرده بودند، این بار، در هم شکستند و گریختند.

در دسامبر ۱۸۹۹، نبرد کولنسو رخ داد که فاجعه‌ای بی‌سابقه بود. سردار کل نیروهای بریتانیا در آفریقای جنوبی، ژنرال سر ردورس بولر، که خود را «فرزند جنگ» می‌نامید، از مسئولیت فرماندهی کل می‌هراسید. او نقشه نبرد را به ژنرال هارت سپرد، اما هیچ دستور روشنی برای اجرای آن نداد. هارت، که یک افسر قدیمی تشریفاتی بود، سربازان خود را در صف‌های منظم رژه، شانه‌به‌شانه، به سمت مواضع بوئرها گسیل داشت. بوئرها، از فاصله ۵۰۰ متری، با تیراندازی دقیق، صف‌ها را در هم کوبیدند. تا پایان روز، از ۲۰۰۰ سرباز مهاجم، ۱۱۰۰ نفر کشته یا زخمی شده بودند، در حالی که بوئرها فقط ۲۷ کشته و زخمی دادند. بولر، که از دور، ناظر این کشتار بود، در حالی که ساندویچ می‌خورد و قمقمه‌ای از شامپاین در کنارش بود، به‌جای صدور فرمان عقب‌نشینی، فقط می‌گفت: «این وحشتناک است… این وحشتناک است.» پس از نبرد، او در گزارش رسمی خود، هارت را مقصر دانست و از «شانس بد» سخن گفت.

اما بزرگ‌ترین فاجعه جنگ بوئر، در ژانویه ۱۹۰۰، بر روی تپه اسپایون کوپ رخ داد. بولر، با وجود برتری چهاربرابری، تصمیم گرفت ژنرال وارن را با بخشی از نیروهایش، برای شکستن محاصره لیدیسمیت بفرستد. وارن، که وسواسی بیمارگونه در مورد امنیت کاروان بار خود داشت، روزها را در بررسی مسیرهای جایگزین تلف کرد و فرصت طلایی حمله غافلگیرانه را از دست داد. سرانجام، چشمش به تپه اسپایون کوپ افتاد و تصمیم گرفت که آن را تصرف کند، بی‌آنکه حتی یک بار از مواضع دشمن بازشناسی کرده باشد. شب تاریکی، ۱۷۰۰ سرباز بریتانیایی، بدون نقشه و بدون راهنما، به سمت قله تپه حرکت کردند. در مه غلیظ، آنان به جای قله، به یک فلات کوچک در زیر قله رسیدند و گمان بردند که به هدف رسیده‌اند. هنگام طلوع آفتاب، بوئرها، از سه جهت، بر فراز سر آنان، آتش گشودند. سربازان بریتانیایی، در فلاتی کوچک به وسعت ۴۰۰ در ۵۰۰ متر، بدون هیچ سرپناهی، زیر آتش توپخانه و تفنگ تلف می‌شدند. وارن، در پای تپه، نه تنها هیچ دستوری برای پشتیبانی یا عقب‌نشینی صادر نکرد، بلکه از شنیدن گزارش یک خبرنگار جنگی به نام وینستون چرچیل، که از فاجعه خبر داده بود، چنان خشمگین شد که دستور بازداشت او را صادر کرد. تا شب، ۳۴۳ سرباز کشته و هزار نفر مجروح شده بودند؛ و بولر، فردا صبح، بدون هیچ گونه برنامه‌ای، دستور عقب‌نشینی داد و ۲۰۰۰۰ سرباز، بی‌آنکه به هدفی دست یافته باشند، به نقطه آغاز بازگشتند.

روایت سوم: هندوستان، ۱۸۴۲ و ۱۸۵۸

در میانه شورش هند، در آوریل ۱۸۵۸، ژنرال والپول، که هیچ‌گاه فرماندهی مستقلی نداشته بود، مأموریت یافت که قلعه رویا را تصرف کند. او که عجله داشت تا «افتخار نخستین پیروزی» را به دست آورد، بدون هیچ بازشناسی اولیه، به سربازانش دستور حمله مستقیم به قوی‌ترین جبهه قلعه داد. او گمان می‌کرد که در شرقی قلعه وجود دارد، اما در واقع، قلعه در آن سوی، یک دیوار بلند و یک خندق عمیق داشت. سربازان هایلند، که وارد خندق شده بودند، به دام افتادند و از بالا، هدف تیراندازی شورشیان قرار گرفتند. والپول، که از اشتباه خود آگاه شده بود، به‌جای صدور فرمان عقب‌نشینی، دستور داد که توپخانه از آن سوی قلعه، به سمت دیوارها شلیک کند. گلوله‌ها، از روی قلعه عبور کردند و بر سر سربازان خودی، که هنوز در خندق گیر افتاده بودند، فرود آمدند. تا پایان روز، بیش از ۱۰۰ سرباز و چندین افسر ارشد، بر اثر این اشتباهات پیاپی کشته شدند. شورشیان، شب همان روز، از قلعه گریختند و والپول، بدون دستاوردی، به اردوگاه بازگشت.

شانزده سال پیش‌تر، در زمستان ۱۸۴۲، فاجعه‌ای بس بزرگ‌تر در افغانستان رخ داده بود. ارتشی ۴۵۰۰ نفره، به‌همراه ۱۲۰۰۰ همراه غیرنظامی، که در کابل مستقر بودند، پس از یک شورش همگانی، مجبور به عقب‌نشینی به سمت جلال‌آباد شدند. فرماندهی این ارتش، بر عهده ژنرال الت‌فین‌ستون بود؛ مردی هفتادساله که از نقرس رنج می‌برد و آخرین تجربه نظامی او، به نبرد واترلو در ۱۸۱۵ بازمی‌گشت. الت‌فین‌ستون، که خود می‌دانست شایسته این جایگاه نیست، از همان ابتدا، در تصمیم‌گیری دچار تردیدی بیمارگونه شد. او دستور می‌داد و پس‌می‌گرفت، نقشه می‌کشید و رها می‌کرد، و به‌جای آنکه بر اساس اطلاعات میدانی تصمیم بگیرد، با افسران زیردست خود به مشورت می‌نشست. سرانجام، تحت فشار محاصره، الت‌فین‌ستون پذیرفت که با قول امان‌نامه رهبر افغان‌ها، از کابل خارج شود. اما در عمق زمستان، در حالی که برف، معابر کوهستانی را بسته بود و دمای هوا به زیر صفر می‌رسید، کاروانی ۱۶۵۰۰ نفره، از تنگه‌های خوردکابل عبور کرد. افغان‌ها، که در ارتفاعات کمین کرده بودند، هر روز، صدها نفر از آنان را به گلوله می‌بستند و آنان که از تیررس دشمن جان به‌در می‌بردند، بر اثر سرمازدگی و گرسنگی می‌مردند. الت‌فین‌ستون، که در میان کاروان بود، از صدور هرگونه دستور فوری خودداری می‌کرد و هر شب، پیش از تاریکی، دستور توقف می‌داد تا کاروان، شب را در برف و سرما بگذراند. تنها پزشک ارتش، دکتر برایدون، پس از ده روز، با اسبی زخمی به جلال‌آباد رسید و خبر داد که از ۱۶۵۰۰ نفر، فقط او زنده مانده است. الت‌فین‌ستون، خود، در همان روزهای نخست، بر اثر سرمازدگی و نقرس جان باخته بود، اما نه به‌عنوان یک فرمانده، بلکه به‌عنوان یکی از هزاران قربانی بی‌کفایتی خود.

روایت چهارم: جنگ جهانی اول، ۱۹۱۴-۱۹۱۸

در سپتامبر ۱۹۱۵، ارتش بریتانیا، به‌فرماندهی سر جان فرنچ، در لووس، دست به حمله‌ای زد که با وجود برتری عددی، به فاجعه انجامید. فرنچ، که از هرگونه هماهنگی با فرماندهان لشکرهای خود ناتوان بود، دستور داد که نیروهای ذخیره، در فاصله ۱۵ کیلومتری جبهه مستقر شوند؛ فاصله‌ای که آنان را از رسیدن به موقع به میدان نبرد بازمی‌داشت. در روز نخست حمله، سربازان بریتانیایی، با وجود شجاعت، در مقابل سنگرهای مستحکم آلمانی متوقف شدند و هزاران کشته دادند. فرنچ، که از دور، ناظر فاجعه بود، هیچ دستوری برای تغییر تاکتیک صادر نکرد. فردای آن روز، هنگامی که نیروهای ذخیره سرانجام به جبهه رسیدند، اما دشمن، سنگرهای جدیدی ایجاد کرده بود. در دو روز نخست نبرد، ۶۰۰۰۰ سرباز بریتانیایی کشته یا زخمی شدند؛ رقمی که بیشتر از کل تلفات روز D-Day در سال ۱۹۴۴ بود. فرنچ، پس از این فاجعه، در گزارش خود، فرماندهان لشکرها را به «ضعف روحیه» متهم کرد.

یک سال بعد، در ژوئیه ۱۹۱۶، نبرد سم، به‌فرماندهی سر داگلاس هایگ، به بزرگ‌ترین فاجعه نظامی تاریخ بریتانیا تبدیل شد. هایگ، که به اثربخشی بمباران سنگین توپخانه اعتقادی راسخ داشت، دستور داد که یک هفته، بی‌وقفه، مواضع آلمانی‌ها زیر آتش ۱۵۰۰ توپ قرار گیرد. او گمان می‌کرد که این بمباران، سنگرها و سیم‌های خاردار دشمن را به‌کلی نابود کرده است. اما آلمانی‌ها، در پناهگاه‌های عمیق زیرزمینی خود، از بمباران جان به‌در برده بودند و به‌محض توقف آتش، مسلسل‌های خود را بر روی لبه دهانه‌های تازه‌ای که گلوله‌ها ایجاد کرده بودند، مستقر کردند. سپیده‌دم اول ژوئیه، ۱۲۰۰۰۰ سرباز بریتانیایی، در صف‌های منظم، از سنگرها بیرون آمدند و به سمت مواضع آلمانی حرکت کردند. هر سرباز، ۳۰ کیلوگرم تجهیزات بر دوش داشت و با سرعتی آرام، در زمینی که بر اثر بمباران، به گودال‌های گل‌آلود تبدیل شده بود، پیش می‌رفت. آلمانی‌ها، که از پناهگاه‌های خود بیرون آمده بودند، با مسلسل‌های خود، صف‌ها را در هم کوبیدند. در همان روز اول، ۵۷۰۰۰ سرباز بریتانیایی، کشته، زخمی یا مفقود شدند؛ بیش از هر ارتشی در یک روز نبرد، در تمام تاریخ. با وجود این فاجعه، هایگ دستور ادامه حمله را داد و تا نوامبر، ۴۲۰۰۰۰ سرباز دیگر را به کشتن داد، تا آنکه سرانجام، با پیشروی تنها چند کیلومتر، نبرد را متوقف کرد.

در ژوئیه ۱۹۱۷، هایگ، با وجود هشدارهای هواشناسان و مهندسان، سومین نبرد ایپر (پاسشندیل) را آغاز کرد. کارشناسان به او گفته بودند که بمباران سنگین، سیستم زهکشی بلژیک را نابود خواهد کرد و زمین، به باتلاقی غیرقابل‌عبور تبدیل خواهد شد. هایگ، که به پیروزی قریب‌الوقوع ایمان داشت، این هشدارها را نادیده گرفت. ده روز بمباران، با ۴٫۵ میلیون گلوله، سیستم زهکشی را به‌کلی ویران کرد و باران‌های سیل‌آسای اوت، زمین را به دریایی از گل‌ولای تبدیل کرد. سربازان، تا کمر در گل فرو می‌رفتند، سلاح‌هایشان از کار می‌افتاد، و هر قدم، آخرین توان آنان را می‌گرفت. تانک‌ها، که قرار بود از آنان پشتیبانی کنند، در گل و لای، بی‌حرکت ماندند و به هدف آسان توپخانه آلمانی تبدیل شدند. هایگ، با وجود گزارش‌های فاجعه‌بار از جبهه، دستور ادامه حملات را تا نوامبر صادر کرد. تا پایان نبرد، ۳۱۰۰۰۰ سرباز بریتانیایی، برای پیشروی تنها ۵ کیلومتر، کشته یا زخمی شدند. هنگامی که یک افسر ارشد ستاد، پس از ماه‌ها، برای نخستین بار از جبهه بازدید کرد، با دیدن صحنه، اشک از چشمانش جاری شد و فریاد زد: «خدایا، آیا ما واقعاً سربازان را به اینجا فرستادیم؟»

در نوامبر ۱۹۱۷، نبرد کامبره، نخستین حمله گسترده تانک‌ها در تاریخ، آغاز شد. ۳۸۰ تانک، در یک حمله غافلگیرانه، از خطوط آلمانی عبور کردند و ۵ کیلومتر پیشروی کردند؛ پیشرفتی که در نبردهای پیشین، با ده‌ها هزار تلفات به دست آمده بود. اما ژنرال هارپر، فرمانده لشکر ۵۱ هایلند، که به تانک‌ها اعتقاد نداشت، از هماهنگی با آنان خودداری کرد و حمله‌اش را یک ساعت به تأخیر انداخت. این تأخیر، به آلمانی‌ها فرصت داد تا توپخانه خود را بر روی تپه‌ای مستقر کنند. تانک‌ها، که بدون پشتیبانی پیاده‌نظام به جلو می‌رفتند، یکی‌یکی هدف توپخانه قرار گرفتند و آتش گرفتند. شانزده تانک، با تمام خدمه، نابود شدند. با وجود این ضربه، نیروهای بریتانیایی موفق شدند خطوط آلمانی را بشکنند. اما هایگ و ژنرال بینگ، به‌جای بهره‌برداری از این موفقیت، تصمیم گرفتند که از سواره‌نظام سنتی برای تعقیب دشمن استفاده کنند. سواره‌نظام، که در پشت جبهه منتظر دستور بودند، چندین ساعت برای دریافت فرمان تلف کردند و تا آن زمان، آلمانی‌ها موفق شدند خطوط پشتیبانی خود را ترمیم کنند. سپس، ده روز بعد، آلمانی‌ها با یک ضدحمله، تمام پیشروی بریتانیایی را بازپس گرفتند و ۶۰۰۰ سرباز را به اسارت گرفتند. پس از این شکست، هایگ و بینگ، برای تبرئه خود، سربازان عادی را مقصر معرفی کردند و اسمات، که مأمور بررسی بود، با پذیرش این روایت، اعلام کرد که «خطا از فرماندهان ارشد نبود، بلکه از کمبود روحیه سربازان بود.» این، یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های قربانی‌سازی در تاریخ نظامی بریتانیا بود.

روایت پنجم: محاصره کوت، ۱۹۱۶

در سال ۱۹۱۵، ارتش بریتانیا در بین‌النهرین، مأموریت حفاظت از تأسیسات نفتی آبادان را بر عهده داشت. اما ژنرال تاونشند، که تشنه افتخار بود، تصمیم گرفت فراتر از دستور، به سمت بغداد پیشروی کند. او با وجود هشدارهای خودش درباره خطوط طولانی تأمین، از فرصت استفاده کرد و با ۱۰۰۰۰ سرباز، به عمق ۳۰۰ کیلومتری خاک عثمانی نفوذ کرد. در نوامبر ۱۹۱۵، در تیسفون، با ارتش ۱۳۰۰۰ نفری عثمانی روبرو شد و با وجود شجاعت، ۴۰۰۰ تلفات داد. او که از ادامه پیشروی ناامید شده بود، به‌جای عقب‌نشینی به سمت پایگاه امن، تصمیم گرفت در شهر کوت مستقر شود و منتظر نیروهای امدادی بماند. تاونشند، که در جوانی، محاصره چترال را با موفقیت پشت سر گذاشته بود، گمان می‌کرد که کوت، تکرار آن پیروزی خواهد بود. اما کوت، برخلاف چترال، هیچ گونه استحکامات دفاعی نداشت و در محاصره کامل عثمانی‌ها قرار گرفت.

او به فرماندهی خود در بصره، ژنرال نیکسون، گزارش داد که فقط یک ماه آذوقه دارد تا نیکسون را تحت فشار برای اعزام نیروی امداد قرار دهد. اما در واقع، او از جیره‌بندی سربازان خودداری کرده بود و نمی‌خواست که از ذخایر پنهان غلات عرب‌ها استفاده کند. نیروی امداد، تحت فرماندهی ژنرال ایلمر، چندین بار تلاش کرد تا محاصره را بشکند، اما با تلفات سنگین عقب‌نشینی کرد؛ تلفاتی که تا حدی، ناشی از خودداری تاونشند از هماهنگی با آنان بود. تاونشند، با وجود درخواست‌های مکرر ایلمر برای حمله همزمان، از صدور فرمان خروج از کوت خودداری کرد، به‌بهانه اینکه «حملات ناموفق، روحیه سربازان را تضعیف می‌کند.» پس از ۱۴۷ روز محاصره، ذخایر غذا به پایان رسید و تاونشند، با ۱۳۰۰۰ سرباز، تسلیم شد. عثمانی‌ها، او را با احترام به استانبول منتقل کردند، اما سربازان او، در یک راهپیمایی ۱۲۰۰ کیلومتری در زمستان، در میان کوهستان‌های آناتولی، هزاران نفر جان باختند. از ۱۳۰۰۰ سرباز اسیر، تا پایان جنگ، ۷۰۰۰ نفر بر اثر سرما، گرسنگی و بیماری تلف شدند. تاونشند، اما، در استانبول، به‌عنوان «مهمان ویژه دولت عثمانی» پذیرفته شد و هیچ‌گاه، حتی یک بار، برای سرنوشت سربازانش ابراز نگرانی نکرد.

روایت ششم: جنگ جهانی دوم، ۱۹۴۰-۱۹۴۴

در ژوئن ۱۹۴۲، در آفریقای شمالی، ارتش هشتم بریتانیا، به‌فرماندهی ژنرال ریچی، با وجود برتری چهاربرابری در تانک و توپخانه، در برابر رومل، شکست فاجعه‌باری را متحمل شد. ریچی، که در ظاهر، مردی قاطع و خوش‌سیما بود، در باطن، از تصمیم‌گیری هراس داشت. او روزها را به برگزاری جلسات بی‌نتیجه می‌گذراند و هر بار که یکی از فرماندهان لشکر، پیشنهادی می‌داد، آن را می‌پذیرفت و ساعتی بعد، آن را نقض می‌کرد. در بحبوحه نبرد، دستوری صادر کرد که «العدن به هیچ‌وجه تخلیه نخواهد شد»، اما یک ساعت بعد، دستور تخلیه داد و سپس، دوباره دستور مقاومت. فرماندهان لشکر، که از این سردرگمی به ستوه آمده بودند، هرکدام به‌گمان خود عمل می‌کردند. رومل، که از این آشفتگی آگاه بود، با حملات سریع و غافلگیرانه، خطوط بریتانیا را در هم شکست. ریچی، با وجود برتری عددی، دستور عقب‌نشینی کامل به سمت مرز مصر را صادر کرد و طبرق، با ۳۵۰۰۰ سرباز، به‌سرعت سقوط کرد. این، پس از دانکرک، بزرگ‌ترین شکست نظامی بریتانیا در جنگ جهانی دوم بود.

چند ماه پیش‌تر، در فوریه ۱۹۴۲، سنگاپور، «دژ تسخیرناپذیر» بریتانیا در شرق دور، در عرض دو هفته، به دست ژاپنی‌ها سقوط کرد. ژنرال پرسیوال، فرمانده سنگاپور، با وجود هوش سرشار و سابقه درخشان ستادی، از هرگونه تصمیم قاطع می‌هراسید. او در طول سال‌های پیش از جنگ، با وجود هشدارهای مکرر مهندسان و افسران اطلاعاتی، از ساخت استحکامات در ساحل شمالی جزیره (که رو به سرزمین اصلی مالایا بود) خودداری کرده بود. استدلال او این بود که «ساخت سنگر، روحیه غیرنظامیان را تضعیف می‌کند.» هنگامی که ژاپنی‌ها، از طریق مالایا، خود را به تنگه جوهور رساندند، پرسیوال، با وجود درخواست فوری مهندسان برای ایجاد موانع ضدتانک، باز هم مقاومت کرد. او اعتقاد داشت که ژاپنی‌ها نمی‌توانند از تانک در جنگل استفاده کنند، و بنابراین، نیازی به موانع نیست. اما ژاپنی‌ها، با تانک‌های سبک خود، به‌راحتی از جاده‌های جنگلی عبور کردند و در عرض چند روز، تمام شبه‌جزیره را تصرف کردند. پرسیوال، که تا آخرین لحظه، باور نمی‌کرد که ژاپنی‌ها از شمال حمله خواهند کرد، هنگامی که خبر پیاده‌شدن آنان در ساحل شمالی جزیره به او رسید، دستور داد که تمام تجهیزات دفاعی، که از قبل در شمال غربی مستقر شده بودند، به شمال شرقی منتقل شوند. فردا، که متوجه شد حمله از شمال غربی است، دوباره دستور بازگشت تجهیزات را داد؛ اما دیگر خیلی دیر شده بود. در ۱۵ فوریه، پرسیوال، با ۱۳۰۰۰۰ سرباز، تسلیم شد. این، بزرگ‌ترین تسلیم ارتش بریتانیا در تمام تاریخ بود. پرسیوال، پس از اسارت، در زندان ژاپنی‌ها، در حالی که هزاران سرباز او در اردوگاه‌های کار اجباری جان می‌باختند، همچنان از تصمیمات خود دفاع می‌کرد و «حفظ روحیه غیرنظامیان» را دلیل اصلی عدم ساخت استحکامات معرفی می‌کرد.

آخرین فاجعه بزرگ جنگ، در سپتامبر ۱۹۴۴، در هلند رخ داد. عملیات مارکت‌گاردن، که توسط مونتگومری طراحی شده بود، یک حمله جسورانه چتربازان برای تصرف پل‌های کلیدی رودخانه‌های هلند بود. اما این طرح، بر پایه دو فرض غلط استوار بود: نخست، اینکه آلمانی‌ها در منطقه آرنهم، توان مقاومت ندارند؛ دوم، اینکه نیروی زمینی متحدان، ظرف ۴۸ ساعت، به چتربازان خواهد رسید. اطلاعات نظامی، چند روز پیش از عملیات، گزارش داده بود که دو لشکر زرهی اس‌اس، در نزدیکی آرنهم مستقر شده‌اند. اما مونتگومری، که به پیروزی قاطع ایمان داشت، این گزارش را «پوچ» خواند و دستور داد که عملیات، بدون تغییر، اجرا شود. چتربازان لشکر یکم هوابرد، در ۱۷ سپتامبر، در نزدیکی آرنهم فرود آمدند و به‌سرعت، در محاصره تانک‌های اس‌اس قرار گرفتند. آنان، با وجود شجاعت بی‌نظیر، نتوانستند پل را تصرف کنند و در یک منطقه کوچک، به دام افتادند. نیروی زمینی، که باید در عرض ۴۸ ساعت به آنان می‌رسید، در جاده‌های باریک هلند، با مقاومت شدید آلمانی‌ها متوقف شد و ۹ روز طول کشید تا به آرنهم برسد؛ دیگر، چتربازان بازمانده، مجبور به عقب‌نشینی شده بودند. از ۱۰۰۰۰ چتربازی که به آرنهم اعزام شده بودند، فقط ۲۵۰۰ نفر بازگشتند. کل تلفات متفقین، بیش از ۱۷۰۰۰ نفر بود. اما مونتگومری، در گزارش رسمی خود، عملیات را «۹۰ درصد موفق» خواند و شاهزاده برنارد هلند، در پاسخ، گفت: «کشور من، دیگر توان یک «پیروزی مونتگومری» را ندارد.»

About the author

شایان طالع ماسوله

پژوهشگر فلسفه، اندیشه سیاسی و علوم انسانی. حوزه مطالعاتی او شامل فلسفه معاصر، نظریه توسعه، فلسفه سیاسی، پدیدارشناسی، مسئله دولت، بحران نظم جهانی و نسبت اندیشه با تحولات تاریخی و اجتماعی است.