تأملی بر روان‌شناسی بی‌کفایتی نظامی در بوته نقد (بخش نخست)

نورمن دیکسون در کتاب «روان‌شناسی بی‌کفایتی نظامی» نشان می‌دهد که بسیاری از فاجعه‌های جنگی، نه از حماقت سربازان، که از بی‌کفایتی فرماندهانی نشات می‌گیرد که خودشان هم اغلب باهوش و تحصیل‌کرده‌اند. او با روایت شکست‌های تاریخی از کریمه تا آرنهم، الگویی ثابت را آشکار می‌کند: فرماندهان، اطلاعات ناخوشایند را نادیده می‌گیرند، در تصمیم‌گیری تعلل می‌کنند، و پس از فاجعه، سربازان را قربانی می‌کنند تا خود را تبرئه کنند. به‌گفته دیکسون، ریشه این بی‌کفایتی در شخصیت مستبدی نهفته که از تربیت سخت‌گیرانه و نظام آموزشی نخبگان تغذیه می‌شود؛ سیستمی که اطاعت را بر تفکر، و سنت را بر نوآوری ترجیح می‌دهد. پرسش تلخ کتاب اما بی‌پاسخ می‌ماند: اگر بی‌کفایتی تا این حد فراگیر است، چرا ارتش‌ها هنوز جنگ‌ها را می‌برند؟ شاید چون پیروزی نهایی نه از هوش فرماندهان، که از تاب‌آوری سربازان و اشتباهات بزرگ‌تر دشمن حاصل می‌شود. دیکسون در نهایت به این نتیجه می‌رسد که بی‌کفایتی نظامی یک نقص فردی نیست؛ یک نقص ساختاری است، و تا وقتی این ساختار را نپذیریم، تاریخ بارها تکرار خواهد شد.

مقدمه‌ای بر یک پارادوکس تاریخی

چه بسیار جنگ‌هایی که با شجاع‌ترین سربازان آغاز شد و به فاجعه‌بارترین شکست‌ها انجامید. چه بسیار ارتش‌هایی که در میدان نبرد، فداکاری‌ای فراتر از هر تصوری از خود نشان دادند، اما در نهایت، نه به دست دشمن، که به دست فرماندهان خودشان نابود شدند. این پارادوکس تلخ، نقطه عزیمت کتاب نورمن دیکسون است؛ کتابی که در سال ۱۹۷۶ با عنوان درباره روان‌شناسی بی‌کفایتی نظامی منتشر شد و از آن زمان تا امروز، همچنان یکی از جسورانه‌ترین و بحث‌برانگیزترین آثار در باب ریشه‌های شکست نظامی باقی مانده است.

دیکسون، که خود افسر سابق ارتش بریتانیا و استاد روان‌شناسی دانشگاه لندن بود، از موضعی دوگانه به مسئله بی‌کفایتی نظامی نزدیک می‌شود: از یک سو، او تجربه دست اول زیستن در درون سیستم نظامی را دارد؛ از سوی دیگر، ابزارهای روان‌شناسی تجربی و بالینی را در اختیار گرفته تا بتواند به عمق این پدیده نفوذ کند. حاصل این ترکیب، اثری است که در عین دقت علمی، از تلخی یک خاطره شخصی نیز بی‌بهره نیست. دیکسون در مقدمه کتاب، با صراحتی که برای یک پژوهشگر دانشگاهی چندان معمول نیست، اعتراف می‌کند که خود نیز، در دوران خدمت نظامی، «عمدتاً به دلیل بی‌کفایتی شخصی‌ام» مجروح شده است. این اعتراف، کلید فهم لحن کتاب است: لحنی که میان سوگ یک سرباز سابق و خشم یک نظریه‌پرداز روان‌شناس در نوسان است.

 

پایان افسانه «احمق خونین»

نخستین کاری که دیکسون در این کتاب انجام می‌دهد، این است که افسانه رایج درباره شکست‌های نظامی را به چالش می‌کشد. این افسانه، که او آن را «نظریه احمق خونین» می‌نامد، مدعی است که فرماندهان نالایق، صرفاً آدم‌های کودنی هستند که در جایگاه اشتباهی نشسته‌اند. مورخان نظامی نسل پیش از دیکسون، از «حماقت محض» فرماندهان جنگ جهانی اول سخن گفته بودند؛ آلن کلارک در کتاب معروفش الاغ‌ها (The Donkeys، ۱۹۶۱)، ژنرال‌های بریتانیایی را به «خرانی» تشبیه کرده بود که شیرانی را به کشتن می‌دهند؛ و لیدل هارت، در تحلیل‌های تیزبینانه‌اش، از «سنگینی مغز فرماندهان» مکرراً شکوه کرده بود.

دیکسون اما، با خویشتنداری یک روان‌شناس بالینی، این تفسیر ساده‌انگارانه را نمی‌پذیرد. او می‌پرسد: اگر این فرماندهان واقعاً «احمق» بودند، چگونه توانستند از پله‌های سلسله‌مراتب نظامی بالا بروند و به بالاترین جایگاه‌ها دست یابند؟ مگر نه اینکه سیستم ارتش، آنان را در میان هزاران افسر دیگر انتخاب کرده و ممتاز شمرده است؟ پس اگر «حماقت» عامل شکست است، این سیستم انتخابگر است که باید زیر سؤال برود، نه صرفاً هوش فردی فرماندهان.

دیکسون سپس گام بلندتری برمی‌دارد. او نشان می‌دهد که بسیاری از فرماندهان نالایق، از هوش بالایی برخوردار بوده‌اند. پرسیوال، که سنگاپور را با دست خود به ژاپنی‌ها سپرد، یکی از باهوش‌ترین افسران ستاد ارتش بریتانیا بود. تاونشند، که در محاصره کوت، ده‌ها هزار سرباز را به کام مرگ کشاند، استراتژیست کم‌نظیری به شمار می‌آمد. هایگ، که در پاسشندیل، صدها هزار سرباز را در گل‌ولای بلژیک غرق کرد، از نگاه هم‌رزمانش، «آموخته‌ترین فرماندهان» بود. پس اگر هوش، مسئله را حل نمی‌کند، آیا عامل دیگری در کار است؟ اینجا بود که دیکسون، از تاریخ‌نگاری نظامی به روان‌شناسی عمیق‌تر روی آورد.

نبرد به‌مثابه پردازش اطلاعات

یکی از بدیع‌ترین بخش‌های کتاب، جایی است که دیکسون از نظریه اطلاعات برای توضیح بی‌کفایتی نظامی استفاده می‌کند. از نگاه او، جنگ در سطح کلان، به دو فعالیت اصلی تقسیم می‌شود: کاربست انرژی (که در متن اصلی با عبارت the delivering of energy آمده) و ارتباط اطلاعات (the communication of information). سربازان عادی، عمدتاً با اولی سر و کار دارند؛ فرماندهان، اما، با دومی. و اینجاست که مسئله اصلی شکل می‌گیرد.

دیکسون توضیح می‌دهد که فرماندهان نظامی، درست مانند یک رایانه مرکزی، باید حجم عظیمی از اطلاعات را دریافت کنند، پردازش نمایند، و سپس بر اساس آن، تصمیم‌های سرنوشت‌سازی صادر کنند. اما این اطلاعات، هرگز خالص و شفاف به دستشان نمی‌رسد. در مسیر انتقال از میدان نبرد به ستاد فرماندهی، اطلاعات دچار «نویز» می‌شود. این نویز می‌تواند از منابع گوناگونی سرچشمه بگیرد: ضعف چشم‌ها در کهنسالی، خستگی ناشی از بی‌خوابی، مصرف بیش‌ازحد الکل، بیماری‌های مغزی، و از همه مهم‌تر، حسادت‌ها و کینه‌های شخصی میان افسران ستاد. هرچه این نویز بیشتر باشد، اطلاعات مفید کمتری به مغز فرمانده می‌رسد، و احتمال تصمیم اشتباه افزایش می‌یابد.

اما دیکسون فراتر از این تحلیل مکانیکی می‌رود. او نشان می‌دهد که فرماندهان نالایق، اغلب خودشان نیز به‌عنوان «منبع نویز» عمل می‌کنند. آن‌ها اطلاعاتی را که با باورهای قبلی‌شان هماهنگ نیست، نادیده می‌گیرند؛ گزارش‌هایی را که عزت‌نفس آنان را تهدید می‌کند، تحریف می‌کنند؛ و پیش‌بینی‌هایی را که حکایت از شکست دارند، به‌عنوان «خیانت جاسوسان» یا «حماقت سربازان» طرد می‌کنند. در واقع، آنچه در ذهن یک فرمانده نالایق رخ می‌دهد، نه یک نقص شناختی ساده، که یک جنگ تمام‌عیار روانی است: جنگی میان «آنچه هست» و «آنچه باید باشد»، میان «واقعیت» و «آرزو»، میان «ترس از شکست» و «نیاز به تأیید دیگران».

روایت نخست: جنگ کریمه، ۱۸۵۴-۱۸۵۵

نخستین رویارویی جدی نیروهای بریتانیایی با روس‌ها در شبه‌جزیره کریمه، در سپتامبر ۱۸۵۴ رخ داد. ارتش بریتانیا، به‌فرماندهی لرد راگلان، همراه با متحدان فرانسوی‌اش، به سمت سواستوپول پیش می‌رفت که با نیروهای روسی در کنار رودخانه آلما برخورد کرد. راگلان، شصت‌وچهار سال داشت و هیچ‌گاه فرماندهی یک نیروی جنگی را بر عهده نداشته بود. در این نبرد، فقط یک دستور صادر کرد: «تا زمانی که از رودخانه عبور نکرده‌اید، پیش بروید.» هیچ دستور دیگری، هیچ نقشه پشتیبان، هیچ طرحی برای بهره‌برداری از پیروزی احتمالی، وجود نداشت. سربازان بریتانیایی، با وجود شجاعت بی‌نظیرشان، در سردرگمی کامل می‌جنگیدند. فرماندهان لشکرها، که خود از هرگونه راهنمایی محروم بودند، به فرماندهان گردان‌ها، و آنان به سربازان، چیزی برای انتقال نداشتند. در یک برهه حساس، یک افسر ستاد که تصور می‌کرد ستونی از روس‌ها، فرانسوی‌ها هستند، دستور آتش‌بس صادر کرد و سربازان خسته، بدون آنکه فرصت پرسش داشته باشند، از مواضع خود عقب‌نشستند. تنها شجاعت فردی سربازان و افسران جزء بود که نبرد را به پیروزی کم‌هزینه‌ای تبدیل کرد؛ اما راگلان، در گزارش رسمی خود، حتی یک بار هم از آنان نام نبرد.

چند هفته بعد، در اکتبر ۱۸۵۴، نبرد بالاکلاوا رخ داد؛ نبردی که به‌خاطر حمله تیپ سبک، تا ابد در تاریخ نظامی ماندگار شد. اما آنچه در این نبرد رخ داد، بسیار فراتر از یک حمله شجاعانه بود. در رأس سواره‌نظام بریتانیا، دو فرمانده قرار داشتند که نه تنها با یکدیگر همکاری نداشتند، بلکه سال‌ها بود دشمنی دیرینه را دنبال می‌کردند. لرد لوکان، فرمانده کل سواره‌نظام، با خواهر لرد کاردیگان، فرمانده تیپ سبک، ازدواج کرده بود و به همین دلیل، این دو، برادرشوهر یکدیگر محسوب می‌شدند. این پیوند خویشاوندی اما، به جای الفت، به کینه‌ای دامن زد که سرانجام به فاجعه انجامید. در میانه نبرد، راگلان از دور، نیروهای روسی را دید که در حال خارج‌کردن توپ‌های خود از یک دره هستند. او دستوری صادر کرد: «سواره‌نظام باید جلو برود و از بازپس‌گیری توپ‌ها جلوگیری کند.» اما این دستور، مبهم و بدون اشاره به موقعیت دقیق توپ‌ها بود. افسر ستاد، آیری، آن را روی کاغذی نوشت و به دست کاپیتان نولان سپرد؛ نولانی که خود، از هر دو برادرشوهر متنفر بود و از فرصت استفاده کرد تا دستور را با لحنی تحقیرآمیز به لوکان برساند. لوکان، که زیر سؤال‌رفتن حیثیت خود را بیش از هر چیز دیگری جدی می‌گرفت، بدون پرسش، دستور را به کاردیگان منتقل کرد. کاردیگان، که می‌دانست این دستور به معنای مرگ حتمی تیپ اوست، اما نمی‌خواست در برابر برادرشوهرش ضعف نشان دهد، سکوت کرد و به سمت دره‌ای حرکت کرد که از سه طرف، زیر آتش توپخانه روسی بود. از ۶۷۳ سوارکاری که وارد آن دره شدند، تنها پانزده درصد زنده بازگشتند. اما پس از فاجعه، هیچ‌یک از فرماندهان ارشد مسئولیت را نپذیرفتند. راگلان، به‌جای اعتراف به ابهام دستور خود، نولان مرده را مقصر دانست؛ لوکان، کاردیگان را به سوءتفاهم متهم کرد؛ و کاردیگان، که خود سالم به عقب بازگشته بود، در لندن به‌عنوان قهرمان ملی مورد استقبال قرار گرفت.

چند هفته پس از بالاکلاوا، در نوامبر ۱۸۵۴، نبرد اینکرمن در مه غلیظی رخ داد که دید را به چند متر کاهش داده بود. راگلان در این نبرد تقریباً هیچ دستوری صادر نکرد. فرماندهان لشکرها، بدون هیچ ارتباطی با یکدیگر، هرکدام به‌گمان خود می‌جنگیدند. سربازان، که از هر سو مورد حمله قرار می‌گرفتند، مهمات خود را از خشاب همرزمان کشته‌شده‌شان تأمین می‌کردند و بدون هیچ فرمانی، تا آخرین نفس مقاومت می‌کردند. یکی از افسران حاضر در نبرد، در خاطراتش نوشت:

«هیچ دستوری از ابتدا تا انتها صادر نشد، مگر دستور پیشروی. هیچ تلاشی برای سازماندهی مجدد گردان‌های متلاشی‌شده، هیچ طرحی برای عملیات، وجود نداشت.»

با وجود این سردرگمی، سربازان بریتانیایی، به‌لطف شجاعت فردی خود، نبرد را به پیروزی خونینی تبدیل کردند. اما راگلان، در گزارش رسمی خود، این پیروزی را نتیجه «برنامه‌ریزی دقیق ستاد» معرفی کرد و خود، به‌سرعت، به درجه فیلد مارشال نایل آمد.

پس از این نبردها، ارتش بریتانیا به سمت سواستوپول پیشروی کرد و در محاصره آن شهر، زمستان ۱۸۵۴ را در شرایطی فاجعه‌بار سپری کرد. راگلان، که خوش‌بینانه باور داشت سواستوپول پیش از زمستان سقوط خواهد کرد، هیچ‌گونه تمهیدی برای سرپناه و آذوقه سربازان در نظر نگرفته بود. سربازان، در حالی که برف و سرما به جانشان افتاده بود، در چادرهای پاره‌پاره می‌خوابیدند و از گرسنگی و بیماری، بیشتر از گلوله دشمن تلف می‌شدند. تا بهار ۱۸۵۵، از ۲۵۰۰۰ سربازی که وارد کریمه شده بودند، فقط ۱۱۰۰۰ نفر باقی مانده بودند. در تابستان همان سال، راگلان، با وجود این فجایع، تصمیم به حمله نهایی به قلعه ردَن گرفت. او بدون بازشناسی کافی، فقط ۴۰۰ سرباز را برای اشغال معادن نزدیک قلعه گسیل داشت؛ بیش از نیمی از آنان، در ضدحمله روس‌ها کشته شدند. حمله اصلی، روز بعد، با سه ستون هماهنگ‌نشده آغاز شد؛ یکی از فرماندهان، علامت شروع را اشتباه فهمید و نیم‌ساعت زودتر به حمله رفت. توپخانه بریتانیا، پس از یک بمباران سنگین، به‌اشتباه دستور توقف آتش دریافت کرد و سربازان بی‌پناه، زیر آتش سنگین روس‌ها قتل‌عام شدند. راگلان، که از نزدیک شاهد این فاجعه بود، در همان روزها به‌سرعت پیر شد و چند روز بعد، بر اثر وبا درگذشت. جانشین او، ژنرال سیمپسون، شصت‌وسه ساله، که از هرگونه تجربه نظامی بی‌بهره بود، در دومین حمله به ردَن، با همان روش اشتباه، هزاران سرباز دیگر را به کشتن داد. در پایان جنگ، از کل ۲۵۰۰۰ نفری که به کریمه اعزام شده بودند، ۱۸۰۰۰ نفر جان باخته بودند؛ بسیاری از آنان، نه بر اثر گلوله دشمن، که بر اثر سرمازدگی، گرسنگی، و بی‌توجهی فرماندهان خود.

About the author

شایان طالع ماسوله

پژوهشگر فلسفه، اندیشه سیاسی و علوم انسانی. حوزه مطالعاتی او شامل فلسفه معاصر، نظریه توسعه، فلسفه سیاسی، پدیدارشناسی، مسئله دولت، بحران نظم جهانی و نسبت اندیشه با تحولات تاریخی و اجتماعی است.